logo

okana

ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑ

 

6.jpgΑυτογνωσία και συνειδητότητα του εαυτού.

Πότε αναπτύσσουν τα παιδιά την αυτογνωσία τους;

Πότε αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας ως μοναδική οντότητα; Ο εαυτός μας γεννιέται ταυτόχρονα με το σώμα μας; Πώς αναπτύσσεται η αυτογνωσία μας από την βρεφική ηλικία μέχρι την ολοκλήρωση του αυτόνομου εαυτού μας; Το άρθρο αποτελεί μια σύνοψη όλων των σκέψεων, των συναισθημάτων και των νευροφυσιολογικών διεργασιών που κρύβονται πίσω από τη λέξη «εγώ». Η αυτογνωσία μας φαίνεται πως αποτελεί μια έμφυτη δεξιότητα που αναπτύσσεται από τα πρώτα βήματα στη ζωή μας!

 

 1.jpg

  Η σωματική διάσταση στην ανάπτυξη της αυτογνωσίας.

 

Η συνειδητότητα του εαυτού (self-consciousness) στη νευροφυσιολογική της διάσταση αναπτύσσεται ως αίσθηση του ενσώματου εαυτού. Δηλαδή ενός εαυτού που κατέχει, αισθάνεται και κινεί ένα σώμα με ανατομία και λειτουργίες. Πτυχές της συνειδητότητας έχουν συνδεθεί με δύο θεμελιώδεις νευρογνωστικές εμπειρίες «αυτογνωσίας»: Πρώτον, την αντίληψη ότι το σώμα μας και τα μέρη του μας ανήκουν (body-ownership) και δεύτερον, την αντίληψη της θέσης και του όγκου που καταλαμβάνει το σώμα μας στο φυσικό περιβάλλον (self-location). Αυτές οι εμπειρίες προκύπτουν κατόπιν επεξεργασίας αισθητηριακών και κινητικών πληροφοριών που συλλέγουμε από το περιβάλλον με τις αισθήσεις μας (Lopes & Blanke, 2007). Ο ενσώματος εαυτός αποτελεί τη συνειδητή αντίληψη του σώματος ως υποκειμενικής και ενιαίας οντολογικής ύπαρξης, δηλαδή την αντίληψη του σώματος ως εαυτόν, που συνδιαμορφώνεται από την επεξεργασία κιναισθητικών πληροφοριών. Εαυτός και σώμα σταδιακά γίνονται αντιληπτά ως ένα, που σημαίνει ότι ο εαυτός δεν γεννιέται μαζί με το σώμα μας.

Η γέννηση του εαυτού στα παιδιά..

Ας δούμε συνοπτικά τα στάδια ανάπτυξης της συνειδητότητας του εαυτού σύμφωνα με τον Ph. Rochat από τη γέννηση του βρέφους έως τη γέννηση του εαυτού του (2003, 2010):

  • Γέννηση έως 2 μηνών. Το νεογνό γεννιέται με την έμφυτη ικανότητα να διακρίνει ανάμεσα στο «εγώ» ως σώμα και τον εξωτερικό κόσμο. Αυτή η φυσική ικανότητα (capacity) έχει διαβαθμίσεις, ενυπάρχει στο νεογνό αλλά σε μια πρωτόλεια μορφή της, και εξελίσσεται μέσα στο χρόνο. Η βασική διάκριση που ενυπάρχει στο ανθρώπινο είδος είναι εκείνη του in-here & out-there.
  • Από 2 μηνών έως 18 μηνών. Στο πρώτο έτος της ηλικίας τους, τα βρέφη εμπλέκονται σε επικοινωνίες με άλλα πρόσωπα, μιμούνται και καθρεφτίζουν απαντήσεις, εμφανίζοντας τα πρώτα σημεία και σημειωτικής επεξεργασίας διατυπώνοντας την πρώτη τους λέξη. Σε αυτό το στάδιο τα βρέφη αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους ως διαφορετικότητα μέσα στο περιβάλλον, παρατηρούν ομοιότητες με το είδωλό τους στον καθρέφτη αλλά δεν το συνδέουν με έναν κοινό, ατομικό εαυτό.
  • Από 2 ετών, η γέννηση του «εγώ» (Me). Η ταυτοποίηση του ειδώλου τους στον καθρέφτη ως εαυτόν συμβαίνει μετά την ηλικία των 18 μηνών. Τότε, τα νήπια αποκτούν τη δυνατότητα να αναγνωρίζουν σταδιακά τον εαυτό τους ως δημόσια εικόνα, ιδωμένη από την σκοπιά των άλλων, ως αναπαράσταση (the identified self). Αυτή η δεξιότητα που εμφανίζεται από τα δύο έως τα 4 έτη, αποτελεί τη βάση για εξέλιξη και όχι την ολοκλήρωση της συνειδητότητας του εαυτού.
  • Από 4 ετών, η εξέλιξη της συνειδητότητας του εαυτού στον χρόνο. Το στοιχείο εκείνο που προστίθεται σε αυτό το ξεκίνημα προς την «αυτογνωσία» είναι η διάσταση του χρόνου. Τα παιδιά αποκτούν την αντίληψη όχι μόνο του ενσώματου συγχρονικού εαυτού τους αλλά και πέρα από το κάθε φορά «ψυχολογικό τώρα» αντιλαμβάνονται το πώς εξελίσσονται μέσα στον χρόνο, μεγαλώνοντας.

Η ανάπτυξη της συνειδητότητας του ατόμου ως προϋπόθεσης για την αυτογνωσία, ακολουθεί την ανάπτυξή του από τη γέννηση μέχρι και την ενηλικίωση και συνδέεται με ανατομικές αλλαγές στη δομή και λειτουργία του εγκεφάλου αλλά και με ψυχοσυναισθηματικές διεργασίες. Η αντίστοιχη «σωματογνωσία» ως μέρος της «αυτογνωσίας» αναπτύσσεται ως σχέση, δηλαδή ως εμπειρία αλληλεπίδρασης ανάμεσα στο «εγώ» και το περιβάλλον. Έτσι, τα πρώτα βήματα της αυτογνωσίας μας πραγματοποιούνται μέσα από τη σχέση μας με τους άλλους, μέσα από αυτές τις σχέσεις είναι που γεννιέται ο εαυτός μας.

5.jpg

Αυτογνωσία και συνειδητότητα του εαυτού στους ενήλικες.

Νευροφυσιολογία και ψυχοθεραπεία.

Πότε αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας ως μοναδική οντότητα; Τι συμβαίνει σε νευρογνωστικό και ψυχοσυναισθηματικό επίπεδο κάθε φορά που καλούμαστε να μιλήσουμε για μας; Πώς αποτυπώνεται η «αυτογνωσία» στον εγκέφαλο και την συμπεριφορά μας; Το άρθρο αποτελεί μια σύνοψη όσων κρύβονται πίσω από τη λέξη "εγώ". Σε αυτό το δεύτερο μέρος, μετά την παρουσίαση για την ανάπτυξη του εαυτού στα παιδιά, θα δούμε πώς λειτουργεί η συνειδητότητα του εαυτού στους ενήλικες και πώς μπορεί να βοηθήσει η ψυχοθεραπεία στην «αυτογνωσία» μας (Β' Μέρος).

 Η συνειδητότητα του εαυτού

Ο εαυτός και η συνειδητότητά είναι ένα από τα πιο σημαντικά ζητήματα στην ψυχολογία. Αποτελεί ταυτόχρονα μια νευροφυσιολογική, ψυχοσυναισθηματική και κοινωνική διεργασία. Σώμα, συναίσθημα και περιβάλλον αλληλεπιδρούν κάθε φορά που σκεφτόμαστε τον ίδιο μας τον εαυτό. Σε κάθε στιγμή αυτογνωσίας μας αποτυπώνουμε το ψυχολογικό μας «τώρα» που βιώνουμε πίσω από κάθε «εγώ» μας. Όλες οι προσεγγίσεις – νευροεπιστήμες, ψυχολογία, κοινωνική θεωρία- καλούνται να απαντήσουν σε ένα κοινό αφετηριακό ερώτημα: «Ποιος είμαι και πώς αντιλαμβάνομαι το ποιος είμαι», «ποιες είναι οι προσλαμβάνουσες του εαυτού».

Τι αλλάζει στον τρόπο που αντιλαμβάνονται οι ενήλικες τον εαυτό τους;

Η ενηλικίωση ξεκινά τυπικά στα 18 έτη αλλά εγκαθιδρύεται ως μια νέα σχέση με τον εαυτό μέχρι και τα 30. Η νέα συνειδητότητα του εαυτού αντιστοιχεί και σε μια νέα νευρογνωστική λειτουργία. Δηλαδή, στο πέρασμα από την εφηβεία στην ενηλικίωση δεν αλλάζει μόνο η ψυχοσυναισθηματική μας δομή αλλά και η εγκεφαλική μας λειτουργία. Η σωματική και η ψυχοκοινωνική διάσταση του είναι μας, φαίνεται να ακολουθούν παράλληλες πορείες. Η διαδικασία της αναγνώρισης του ενήλικα εαυτού, έχει συνδεθεί με τη δραστηριότητα δικτύων στον έσω-προμετωπιαίο φλοιό. Η περιοχή αυτή ενεργοποιείται όταν εμείς οι ίδιοι περιγράφουμε χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς μας. Έφηβοι και ενήλικες χρησιμοποιούν διαφορετικές νευρογνωστικές λειτουργίες όταν διατυπώνουν κρίσεις για τον εαυτό τους, οι οποίες αντιστοιχούν και στο διαφορετικό ψυχοσυναισθηματικό επίπεδο ανάπτυξή τους (Sebastian et al, 2008). Οι ενήλικες χρησιμοποιούν τις συναισθηματικές και γνωσιακές πληροφορίες που έχουν αποθηκευθεί στη μνήμη (long-term memory) όταν αναφέρονται στον εαυτό τους ενώ οι έφηβοι, που δεν έχουν ακόμη «ιστορία», βασίζονται περισσότερο σε μια συγχρονική, σε πραγματικό χρόνο διερεύνηση των στοιχείων του εαυτού τους. Έτσι, η συνειδητότητα του εαυτού στην ενήλικη ζωή αποτελεί μια σχέση με τη γνώση, τα γεγονότα, τα συναισθήματα και τις εμπειρίες έχουν καταχωρηθεί στην μνήμη. Όπως σημειώνουν οι Sebastain et al (2008) το «ποιοι είμαστε» μπορεί συμπυκνωθεί στο πώς αντιδρούμε στο παρελθόν μας, σε γεγονότα και εμπειρίες που βιώσαμε.

Αυτογνωσία και ψυχοθεραπεία.

Η αυτογνωσία και τα ανώτερα επίπεδα συνειδητότητας διαμορφώνονται μέσα από τη σχέση με την ιστορία μας, δηλαδή με αυτό που ανακαλούμε στην ασυνείδητη μνήμη για τον ίδιο μας τον εαυτό. Η «ιστορία» μας λαμβάνει μέσα από τη συνειδητή της επεξεργασία έναν καθοριστικό ρόλο στην αντίληψη για τον εαυτό μας κάτι που αποδεικνύεται σε απεικονιστικές μελέτες του εγκεφάλου. Η συνειδητή αυτή επεξεργασία γνώσεων από την ασυνείδητη μνήμη μας δεν είναι άλλη από αυτό που περιγράφεται ως «κατασκευή του προσωπικού αφηγήματος» που αποτελεί μέρος της μεθοδολογίας στη σύγχρονη ατομική και οικογενειακή συστημική θεραπεία. Δεν είναι απλώς μια μεταφορά από το ασυνείδητο στο συνειδητό αλλά μια αναδημιουργία της ανάκλησης γνώσεων και εμπειριών από τον σκληρό δίσκο της μνήμης μας.

Ως «αφήγηση» και ως «μνήμη», το αφήγημα μπορεί να αναπλαισιωθεί και να κατασκευαστεί μέσα από την θεραπευτική επικοινωνία και οι γνώσεις που ανακαλούνται από το παρελθόν να εμπλουτιστούν και να λάβουν νέο νόημα. Κι έτσι, αν η συνειδητότητα του εαυτού στην ενήλικη ζωή προκύπτει από την ανάκληση εμπειριών μας, κι αν αυτό που είμαστε είναι η αντίδρασή μας στο παρελθόν μας, τότε ένα νέο αφήγημα μπορεί να οδηγήσει σε μια νέα συνειδητότητα, σε μια νέα γνώση και αντίληψη για τον εαυτό. Η αυτοπραγμάτωση, η συμφιλίωση και πίστη σε έναν εαυτό που γνωρίζουμε και αποδεχόμαστε, επιτυγχάνεται μέσα από την αναδημιουργία της ιστορίας μας, δηλαδή μέσα από το πώς νιώθουμε για όσα έχουμε ζήσει. Η ίδια μας η φύση φαίνεται να μας δείχνει το δρόμο.

Καταλήγοντας

Η συνειδητότητα του εαυτού δεν είναι ένας στατιστικός δείκτης, αλλά αποτελεί μια διεργασία η οποία αναπτύσσεται παράλληλα με τα στάδια ψυχοσυναισθηματικής, κοινωνικής και νευροφυσιολογικής ανάπτυξης του ατόμου παρουσιάζοντας διαβαθμίσεις. Είναι τέτοια η πολυπλοκότητα της διεργασίας που απαιτείται μια ολιστική προσέγγιση και μια συνεργασία ανάμεσα στις επιστήμες ώστε να κατανοηθεί εις βάθος. Αν αναζητούσα μια ελάχιστη κοινή πρόσληψη, ικανή να απαντήσει στις κάθε φορά διαβαθμίσεις και αλλαγές, τόσο σε βιολογικό όσο και σε ψυχοσυναισθηματικό επίπεδο θα προέκυπτε από το κείμενο του J. Smythies (2003), ότι η συνειδητότητα του εαυτού είναι το κάθε φορά ψυχολογικό τώρα ανάμεσα σε δύο συστήματα ύλης, εκείνο του εγκεφάλου ως φυσικού οργανισμού και του περιβάλλοντος μας.

Βιβλιογραφικές αναφορές

Boscolo Luigi & Bertrando Paolo (2002). Systemic Therapy with Individuals, Second Edition, London.
Lopez C. and Blanke O., (2007). Neuropsychology and neurophysiology of self-consciousness, multisensory and vestibular mechanisms. In: Hirnforschum und Menschienbild (2007). Bertrage zur interdisziplinaren verstandigung, ¬pp. 183 – 206, Academic Press.
Rush John A., (1999). Stress and Emotional Health. Applications of Clinical Anthropology. Praeger USA.
Rochat Philippe (2010). The innate sense of the body develops to come public affair by 2-3 years. Neuropsychologia 48, pp. 738-745.
Sebastian Catherine, Burnett Stefanie and Blakemore Sarah-Jayne (2008). Development of the self-concept during adolescence. Trends in Cognitive Sicence Vol. 12:11.
Schultz Duaen & Schultz Syndey Ellen (2008). Theories of Personality, Ninth Edition USA.
Smythies J., (2003). Space, Time and Consciouness, Journal of Consciousness Studies, 10:3 pp. 47-56.
Tsakiris Manos, Hesse Maike D., Bay Christian, Haggard Pattrick, and Fink Gereon R., (2007). Neural Signatures of Body Ownership: A Sensory Network for Bodily Self – Conscioussness.
Cerebral Cortex 17: 2235 – 2244.